از رافع بن خَدیج رضی‌الله‌عنه روایت است که گفت: ما همراه با پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم در ذوالحلیفه بودیم که مردم دچار گرسنگی شدند. پس شتران و گوسفندانی [به عنوان غنیمت] به دست آوردند. [راوی] گفت: و پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم در انتهای گروه [در حرکت] بودند. پس [مردم] شتاب کردند و [حیوانات را] ذبح نمودند و دیگ‌ها را برپا کردند. پس پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم دستور دادند دیگ‌ها واژگون کرده شوند. سپس [غنایم را] تقسیم کردند و ده گوسفند را معادل یک شتر قرار دادند. پس شتری از میان آنها رمید. به دنبالش رفتند اما آنان را خسته کرد [و نتوانستند بگیرندش]. و در میان گروه، اسبان اندکی بود. پس مردی از آنان تیری به سویش رها کرد و خداوند آن [شتر] را متوقف ساخت. سپس [پیامبر] فرمودند: «إِنَّ لِهَذِهِ الْبَهَائِمِ أَوَابِدَ كَأَوَابِدِ الْوَحْشِ، فَمَا غَلَبَكُمْ مِنْهَا فَاصْنَعُوا بِهِ هَكَذَا» یعنی: «همانا این چهارپایان [اهلی] نیز گاهی مانند حیوانات وحشی، رم می‌کنند. پس هر کدام از آنها که بر شما چیره شد [و رمید]، با آن چنین کنید». [رافع] گفت: من گفتم: ما امیدواریم - یا می‌ترسیم - که فردا با دشمن روبرو شویم و کاردی همراه نداریم، آیا با [چوب] نی ذبح کنیم؟ فرمودند: «مَا أَنْهَرَ الدَّمَ، وَذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ فَكُلُوهُ، لَيْسَ السِّنَّ وَالظُّفُرَ، وَسَأُحَدِّثُكُمْ عَنْ ذَلِكَ: أَمَّا السِّنُّ فَعَظْمٌ، وَأَمَّا الظُّفُرُ فَمُدَى الْحَبَشَةِ» یعنی: «هر آنچه خون را جاری کند و نام الله بر آن ذکر شود، از آن بخورید، به جز دندان و ناخن. و به زودی شما را از [علت] آن آگاه خواهم کرد: اما دندان، استخوان است، و اما ناخن، کاردِ حبشیان است». صحیح است - بخارى و مسلم در روايت آن اتفاق دارند
explain-icon

شرح

رافع بن خدیج رضی الله عنه خبر داده است که آنان همراه با پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم در ذوالحلیفه بودند که مردم دچار گرسنگی شدند و از مشرکان شتران و گوسفندانی به غنیمت گرفته بودند. پس قبل از آنکه غنیمت تقسیم شود، شتاب کرده و از آنها ذبح کردند و دیگ‌ها را برپا نمودند، بدون آنکه از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم اجازه بگیرند. و ایشان صلی‌الله‌علیه‌وسلم در انتهای [قافلهٔ] مردم حرکت می‌کردند. پس هنگامی که [از این ماجرا] آگاه شدند، دستور به [واژگون کردن] دیگ‌ها دادند و دیگ‌ها با آنچه از آبگوشت در آنها بود، واژگون کرده شد. سپس ایشان غنیمت را میانشان تقسیم کردند و ده گوسفند را در مقابل یک شتر قرار دادند. پس شتری از میان آنها گریخت و آنان از رسیدن و گرفتن آن عاجز شدند و اسبان [نیز] اندک بود. پس مردی از آنان تیری به سویش انداخت و خداوند آن را برایشان متوقف ساخت. پس پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم فرمودند: این چهارپایان اهلی، طبایعی مانند طبایع حیوانات وحشی دارند. پس هر کدام از آنها که بر شما چیره شد [و رمید] و از گرفتن آن عاجز شدید، با آن چنین کنید. پس رافع گفت: ما امید داریم که فردا با دشمن روبرو شویم و می‌ترسیم که ذبح کردن با لبهٔ سلاح‌هایمان به آنها آسیب رساند در‌حالی‌که نیاز شدیدی به ذبح کردن داریم و کاردی همراه نداریم. آیا با چوب‌های توخالیِ نی ذبح کنیم؟ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم فرمودند: هر آنچه خون را جاری کند و به کثرت بریزد و نام خدا بر آن ذکر شود، از آن بخورید، غیر از دندان و ناخن. و به زودی شما را از [علت] آن آگاه خواهم کرد: اما دندان، استخوان است، و اما ناخن، [چون] کفار حبشه از آن [به عنوان کارد] استفاده می‌کنند.

explain-icon

از نکات این حدیث

  • آشکار ساختن جنبه‌ای از فروتنی پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم با حرکت کردنشان در پشت سپاه، و مراقبتشان از اصحاب و سرکشی به آنان، و پذیرفتن نصیحت اصحابشان رضی‌الله‌عنهم.
  • تأدیب رعیت و سربازان توسط امام. پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم آنان را به خاطر این عجله و تصرف، قبل از گرفتن اجازهٔ ایشان، تأدیب کردند و جزایشان محروم شدن از چیزی بود که می‌خواستند.
  • سرعتِ اجابتِ صحابه رضی‌الله‌عنهم در برابر اوامر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وسلم.
  • نهی از برداشتن از غنیمت تا زمانی که تقسیم شود.
  • عدالت، به ویژه در میدان جهاد با دشمنان و کافران؛ زیرا از اسباب پیروزی و چیره شدن بر دشمنان است.
  • نووی می‌گوید: هرگاه یک حیوان اهلی - مانند شتر، گاو یا اسبی که رم می‌کند یا گوسفندی که می‌گریزد - وحشی شود و از کنترل خارج گردد، حکم آن مانند حیوانِ شکار است و می‌توان با تیراندازی، [گوشت] آن را حلال کرد.
  • ذبح حیوان برای حلال شدنِ خوردنش واجب است، و در حیوان این شروط لازم است: ۱- خوردنش مباح باشد، ۲- دسترسی و تسلط بر آن ممکن باشد باشد، اما حیوانی که در دسترس نیست، حکمش حکم شکار است، ۳- حیوانی خشکی‌زی باشد؛ اما حیوان دریایی، ذبح برایش شرط نیست.
  • شروط صحت ذبح: ۱- اهلیت ذبح‌کننده، به این صورت که عاقل، ممیز، مسلمان یا اهل کتاب باشد. ۲- اینکه هنگام شروع ذبح، نام خدا را ذکر کند. ۳- صلاحیت ابزار برای ذبح، به این صورت که ابزار استفاده شده برای ذبح از هر ماده‌ای به جز دندان و ناخن، تیز باشد. ۴- اینکه ذبح در محل ذبح و نحر در حیوان مقدور علیه (تحت کنترل)، با بریدن مری، حلقوم و دو رگ گردن باشد.